Eczanede grip aşısı model projeleri üzerine çalışma

Universität des Saarlandes’in (Saarland Üniversitesi) klinik eczacılık bölümü öncülüğündeki bir ekip, eczanede grip aşısı model projelerinden gelen 11.571 anket formunu değerlendirdi. Formlar sekiz eyaletten ve 2020/21’den 2022/23’e kadarki grip sezonlarından geliyor. Değerlendirme Aralık 2024’te Vaccine adlı bilimsel dergide yayımlandı (Werthner ve arkadaşları).

Eczanede grip aşısı neden denendi

§ 132j fıkra 1 SGB V (yasal sağlık sigortası yasası) hükmüne göre model projelerin amacı aşılanma oranını iyileştirmekti. Bu madde Masernschutzgesetz (kızamıktan korunma yasası) ile getirildi ve 1 Mart 2020’den bu yana yürürlükte. Maddenin 7. fıkrası, projelerin genel kabul görmüş bilimsel standartlara göre değerlendirilmesini istiyor.

Aşılanma oranı, Avrupa Aşılama Gündemi 2030’un grip aşısı önerilen bütün gruplar için koyduğu %75 hedefinin altında kalıyor. Kassenärztliche Vereinigungen’in (yasal sağlık sigortasıyla çalışan hekimlerin bölgesel birlikleri) fatura verilerine göre 2024/25 sezonunda 60 yaş ve üzerindekilerin %35’i gripe karşı aşılıydı. Altta yatan bir hastalığı olan 18 ile 59 yaş arasındaki yetişkinlerde bu oran %12’ydi. İki oranı ve hedefi, Almanya’nın halk sağlığı kurumu Robert Koch-Institut, epidemiyoloji bülteni Epidemiologisches Bulletin 38/2026 sayısında veriyor.

Veriler nereden geliyor

Değerlendirmeye Baden-Württemberg, Bavyera, Aşağı Saksonya, Rheinland-Pfalz, Saarland, Saksonya, Schleswig-Holstein ve Kuzey Ren-Vestfalya’daki model projeler girdi. Kuzey Ren-Vestfalya’da Westfalen-Lippe ve Nordrhein bölgeleri ayrı birer proje yürüttü. Berlin’in de bir model projesi vardı, ancak Berlin verilerini paylaşmadı.

Anket formunu ABDA (Bundesvereinigung Deutscher Apothekerverbände, eczacı kuruluşlarının federal çatı birliği), Paul-Ehrlich-Institut (aşılar ve biyomedikal ilaçlar için federal enstitü) ve Robert Koch-Institut ile birlikte geliştirdi. Formun bir bölümünü aşıyı yapan eczacı, diğer bölümünü ardından aşılanan kişi doldurdu ve iki bölüm de anonimdi. Katılımcı sayısı birinci sezonda 1.228 iken ikinci sezonda 4.810’a, üçüncü sezonda 5.374’e çıktı. Dokuz bölgenin yedisinden katılan eczanelerin sayısı da biliniyor ve bu sayı 104’ten 293’e, ardından 477’ye yükseldi.

Eczanede kimler aşı oldu

Katılımcıların %57,5’i kadındı ve en büyük yaş grubu %23,1 ile 60’lı yaşlarındakilerdi. %22,7 ile 50’li yaşlarındakiler onları hemen arkadan izliyordu.

Eczacılar, kişinin Ständige Impfkommission’un (STIKO, Robert Koch-Institut bünyesindeki Daimî Aşı Komisyonu) önerisine göre bir endikasyonu olup olmadığını, yani komisyonun grip aşısını önerdiği bir gruba girip girmediğini kaydetti. Kaydedilen durumlar ve katılımcılar içindeki payları şöyle:

• önceden var olan bir hastalıktan kaynaklanan sağlık riski (%26,9)
• mesleki olarak artmış enfeksiyon riski (%20,3)
• başka bir endikasyon olmadan 60 yaş ve üzeri (%18,7)
• STIKO önerisine göre endikasyon bulunmaması (%25,1)

Mesleki enfeksiyon riski hem 40 yaşın altındakilerde (%41,1) hem de 40 ile 59 yaş arasındakilerde (%38,3) en sık kaydedilen endikasyondu. 60 yaş ve üzerindekilerde bu pay %12,8’di.

Kaç kişi ilk kez grip aşısı oldu

Hayatında ilk kez grip aşısı olanlar katılımcıların %13,6’sını oluşturuyordu. Bu pay 2020/21 sezonunda %25,7 iken 2022/23 sezonunda %7,1’e düştü. 40 yaşın altındakilerin %22,0’ı, 60 yaş ve üzerindekilerin %8,7’si ilk kez grip aşısı oldu.

Katılımcıların %86,4’ü daha önce de grip aşısı olmuştu ve bütün katılımcıların %66,9’u önceki aşı yeri olarak aile hekimi muayenehanesini belirtti. Ankette önceki aşı yeri seçenekleri arasında eczane yoktu. Başka bir yer belirtenlerin payı 2020/21 sezonunda %1,8, 2022/23 sezonunda %21,1’di.

Eczane olmasa aşı olurlar mıydı

Kendi beyanlarına göre katılımcıların %17,0’ı, eczanede aşı imkânı olmasaydı aşı olmayacaktı. %11,5’i emin değildi, %56,9’u ise bir hekim muayenehanesine ya da başka bir yere giderdi.

İlk kez grip aşısı olan katılımcıların %27,6’sı eczane olmadan aşı olmayacaktı ve %34,5’i emin değildi. Bu grubun %35,0’ı başka bir yerde de aşı olurdu.

Katılımcılar aşı hizmetini nereden duydu

Birden fazla yanıtın mümkün olduğu bu soruda en sık bilgi kaynağı %35,0 ile eczane personeliydi, ardından %26,4 ile eczanedeki basılı duyurular geliyordu. Eczanede grip aşısı için ayrı bir kamu kampanyası yapılmadı, ancak ABDA eczanelere el ilanı ve afiş sağladı.

Birinci sezondan üçüncü sezona aşıyı eczane personelinden duyanların payı %28,9’dan %42,1’e, basılı duyurulardan duyanlarınki %15,2’den %27,6’ya çıktı. Sağlık sigortalarının duyurularından duyanların payı ise %8,9’dan %2,1’e geriledi.

Neden eczaneyi seçtiler

En sık neden, katılımcıların %66,7’sinin belirttiği kolay erişimdi ve bu soruda da birden fazla yanıt verilebiliyordu. Kolay erişimin ardından en sık belirtilen nedenler şunlardı:

• bekleme süresi olmaması (%52,5)
• eczacıların yetkinliğine duyulan güven (%42,6)
• uygun çalışma saatleri (%35,7)
• eczanenin düzenli müşterisi olma (%26,1)

Hekim muayenehanesinde enfeksiyon kapma endişesini 2020/21 sezonunda katılımcıların %13,1’i, 2022/23 sezonunda %5,0’ı belirtti. Muayenehanenin aşıyı sunmadığını aynı dönemde önce %10,4, en son %3,3 neden olarak gösterdi. Yaşlılar düzenli müşteri olmayı daha sık neden olarak gösterdi, 40 yaşın altındakilerde bu oran %16,6 iken 60 yaşın üzerindekilerde %31,5’ti.

Bir aşı ne kadar sürdü

Bilgilendirme görüşmesi ve aşı birlikte medyan 12 dakika sürdü, aşıların ortadaki yarısında bu süre 10 ile 16 dakika arasındaydı. Medyan birinci sezonda 15 dakika, üçüncü sezonda 11 dakikaydı. Aşıların çoğu ekim (%28) ve kasım (%46,6) aylarında yapıldı.

Katılımcılar ne kadar memnundu

Eczanedeki aşıdan katılımcıların %93,8’i çok memnundu ve %88,5’i aşıdan önceki bilgilendirmeyi çok iyi buldu. Katılımcıların %93,9’u gripe karşı yine eczanede aşı olurdu. Başka hastalıklara karşı da eczanede aşı olacağını belirtenler %79,7’ydi ve bu pay 2020/21 sezonunda %69,5 iken 2022/23 sezonunda %81,1’e çıktı. Katılımcıların %16,3’ü ise başka hastalıklara karşı muhtemelen eczanede aşı olurdu.

Katılımcılar kendi bölümlerini eczanede, onlara aşıyı yapan eczacının yanında doldurduğu için yazarlar yanıtların daha olumlu çıkmış olmasını olası görüyor. Bu dört soruda eksik yanıtların payı %14,2 ile %14,4 arasında.

Rose ve arkadaşlarının Şubat ile Nisan 2022 arasında Almanya’daki on bir eczanede korona aşıları üzerine yaptığı anket benzer değerlere ulaştı. 427 katılımcının %91,5’i en iyi notu verdi, %7,8’i de oldukça memnundu. O ankette de katılımcılar formu aşıdan hemen sonra doldurmuştu.

Hangi istenmeyen olaylar bildirildi

11.571 anket formunun 9’unda aşıdan sonra bir tepki kayıtlı:

• üç kez anafilaktik tepki
• üç kez solunum yollarında acil durum
• bir kez kalp ve dolaşım sisteminde acil durum
• bir kez kanamaya bağlı acil durum
• bir kez baş dönmesiyle seyreden dolaşım sorunları

Dokuz vakanın hiçbirinde eczanede ya da ambulans servisince acil müdahale gerekmedi. Bu vakalar hakkında başka bilgi de bulunmadığı için yazarlar, formda yanlış kutunun işaretlendiğini ya da tepkinin ağır olmadığını tahmin ediyor. Enjeksiyona bağlı bir omuz yaralanması hiçbir anket formunda belgelenmedi.

Model projeler başka grupların yanı sıra hamileleri, pıhtılaşmayı önleyici tedavi görenleri ve daha önce bir aşıya ağır tepki vermiş olanları hekim muayenehanesine yönlendirdi. Yazarların belirttiğine göre çalışma, seyrek görülen ağır tepkilerin sıklığını belirlemek için fazla küçüktü.

Aşıdan sonraki omuz yaralanmaları hakkında ne biliniyor

Paul-Ehrlich-Institut’a göre aşıdan sonra omuzda uzun süren, ağrılı bir hareket kısıtlılığı çok seyrek görülen bir aşı komplikasyonudur. Enstitü bu komplikasyonu ilaç güvenliği bülteni Bulletin zur Arzneimittelsicherheit 3/2016 sayısında değerlendirdi. Tıp literatüründe İngilizce “shoulder injury related to vaccine administration” ifadesinin kısaltmasıyla SIRVA olarak geçiyor. Enstitü 2001’den Haziran 2016’ya kadar 59 vakayı doğruladı, aynı dönemde Almanya’dan gelen aşı komplikasyonu şüphesi bildirimlerinin sayısı yaklaşık 35.000’di.

SIRVA şüphesi bildirimlerinin çoğu bir grip aşısından sonra geldi ve enstitü bunu en olası açıklama olarak grip aşılarının sayısına bağlıyor. Omuz yaralanmasının nedeni olarak, deltoid kasa enjeksiyon yapılırken omuzdaki yapıların yanlışlıkla zedelenmesini gösteriyor. Cross ve arkadaşlarının tarif ettiği, riski azaltması amaçlanan bir tekniği de anlatıyor. Bu teknikte kol 60 derece yana açılmışken enjeksiyon, akromiyon ile tuberositas deltoidea arasındaki orta noktaya yapılıyor.

Değerlendirme nerede sınırlı kalıyor

Eczaneler ve katılımcılar çalışmaya gönüllü katıldığı için örneklem, yazarlara göre ağırlıklı olarak eczanede aşıya önceden de olumlu bakan kişileri yansıtıyor olabilir. Anket formları bölgeden bölgeye farklıydı ve eyaletlerin hepsi üç sezonun tamamında yer almadı.

On iki yazardan dördü proje için sağlık sigortalarından ve eczacı birliklerinden fon aldı, bunlardan ikisine bir ilaç toptancısı da fon sağladı. Yazarlar finansal çıkar çatışmaları olmadığını beyan ediyor.

Başka ülkelerden çalışmalar aşılanma oranı hakkında ne gösteriyor

Isenor ve arkadaşlarının 2016 tarihli derlemesi, dahil edilen 36 çalışmanın hepsinde eczacıların yer aldığı durumlarda aşılanma oranının daha yüksek olduğunu buldu. Bu sonuç, eczacıların bilgilendirme yaptığı, aşıları organize ettiği ya da aşıyı kendilerinin yaptığı her rol için geçerliydi. Karşılaştırma her seferinde eczacıların yer almadığı aşılarla yapıldı. Yazarlar zayıf yön olarak birçok çalışmanın randomize olmadığını ve tasarımlarının birbirinden çok farklı olduğunu belirtiyor.

Le ve arkadaşlarının 14 randomize ve 79 gözlemsel çalışmayı kapsayan güncellenmiş meta-analizi 2022’de, özellikle ABD’deki ve bazı yüksek gelirli ülkelerdeki grip aşısı için aynı sonuca ulaştı. Yazarlar kanıtların kalitesini orta ya da düşük düzeyde görüyor.

Uluslararası Eczacılık Federasyonu FIP’in 2024 tarihli raporuna göre eczanede aşı 56 ülke ve bölgede izinli ve bu sayı raporun kapsadığı ülke ve bölgelerin %47,9’una denk geliyor. Bunların 13’ünde eczanedeki aşıyı eczacı dışındaki sağlık meslek mensupları yapıyor, eczacıların gripe karşı aşı yaptığı ülke sayısı ise 31.

Batı Avustralya’daki değerlendirmeler güvenlik hakkında ne gösteriyor

Batı Avustralya’da Mart ile Ekim 2015 arasında 76 eczanede yapılan 15.621 grip aşısında ağır istenmeyen olay yaşanmadı, hafif olanlar aşılananların %1’inden azında görüldü. Bunu, Hattingh ve arkadaşlarının eczanelerin verdiği bilgilere dayanan değerlendirmesi ortaya koydu.

Salter ve arkadaşları 2020 sezonu için aynı eyalette 22 eczanedeki grip aşılarını 90 hekim muayenehanesi ve klinikteki grip aşılarıyla karşılaştırdı. 10 yaşın üzerindeki aşılananlara tepki olup olmadığı SMS ile soruldu. Eczanede aşı olanlardan yanıt verenlerin %4,8’i, başka yerde aşı olanlardan yanıt verenlerin %6’sı bir tepki bildirdi. 65 yaşın üzerindekilerde bu paylar %5,8 ve %6 ile birbirine yakındı. Yazarlar, eczanelerde muayenehanelerdekinden farklı kişilerin aşılanmasını olası görüyor.

Model projelerden bu yana ne geçerli

30 Haziran 2022’den bu yana eczaneler model projelerin dışında da grip aşısı yapabiliyor. Bunun için Pflegebonusgesetz (bakım personeline ikramiye yasası), Infektionsschutzgesetz’e (IfSG, Enfeksiyondan Korunma Yasası) yetişkinlerde grip aşısına ilişkin § 20c maddesini ekledi. Ücretlendirmeyi ve faturalandırmayı § 132e fıkra 1a SGB V uyarınca GKV-Spitzenverband (yasal sağlık sigortalarının federal çatı kuruluşu) ile Deutscher Apothekerverband (eyalet eczacı birliklerinin çatı kuruluşu) arasındaki bir sözleşme düzenliyor. § 132j fıkra 8 SGB V uyarınca model projelerin bu sözleşmeden sonraki dokuz ay içinde sona ermesi gerekiyordu.

2 Temmuz 2026’dan bu yana § 20c IfSG, eğitim almış eczacıların yetişkinlere canlı aşı olmayan bütün aşıları yapmasına izin veriyor. 1 Temmuz 2026’ya kadar geçerli olan eğitimi almış eczacılar, gribe ve koronaya karşı yeni bir eğitim almadan aşı yapmaya devam edebiliyor. Bununla neyin değiştiği eczane hizmeti olarak aşı yazısında anlatılıyor.

Bugün kaç eczane grip aşısı yapıyor

ABDA’nın Ağustos 2026 tarihli bilgi notuna göre Almanya’da yaklaşık 1.700 eczane, yani her on eczaneden biri aşı hizmeti sunuyor. Bu eczaneler 2025/26 sezonunda yasal sağlık sigortalısı 218.000 kişiye grip aşısı yaptı. Önceki sezonlar için ABDA’nın 2026 istatistik yıllığı şu rakamları veriyor:

• 2021/22 sezonunda 400 eczane ve 5.600 aşı, henüz model projeler kapsamında
• 2022/23 sezonunda 1.200 eczane ve 67.300 aşı
• 2023/24 sezonunda 1.500 eczane ve 101.300 aşı
• 2024/25 sezonunda 1.400 eczane ve 121.900 aşı

ABDA’ya göre 15.000’e yakın eczacı aşı yapmak için eğitim almış durumda. Eczaneler 2025 takvim yılında hekim muayenehanelerine, yasal sağlık sigortalıları için 14,2 milyon doz grip aşısı teslim etti.

Bir eczanenin burada nasıl listelendiği ve çevrimiçi randevuları nasıl kabul ettiği Eczaneler için sayfasında yazıyor.