Szczepienie przeciw grypie w aptekach: badanie projektów pilotażowych

Zespół skupiony wokół zakładu farmacji klinicznej Universität des Saarlandes, uniwersytetu kraju związkowego Saara, przeanalizował 11 571 ankiet z projektów pilotażowych, w których apteki szczepiły przeciw grypie. Ankiety pochodzą z ośmiu krajów związkowych i z sezonów grypowych od 2020/21 do 2022/23. Analiza ukazała się w grudniu 2024 roku w czasopiśmie fachowym Vaccine (Werthner i współautorzy).

Po co wypróbowano szczepienie przeciw grypie w aptekach

Według § 132j ust. 1 SGB V, piątej księgi niemieckiego kodeksu socjalnego (Sozialgesetzbuch), projekty pilotażowe (Modellvorhaben) miały poprawić wyszczepialność. Przepis wprowadziła ustawa o ochronie przed odrą (Masernschutzgesetz) i obowiązuje on od 1 marca 2020 roku. Ustęp 7 wymaga, by projekty oceniano według powszechnie uznanych standardów naukowych.

Wyszczepialność jest niższa niż cel Europejskiej Agendy Szczepień 2030, czyli 75% wśród wszystkich osób, którym zaleca się szczepienie przeciw grypie. Według danych rozliczeniowych Kassenärztliche Vereinigungen, regionalnych zrzeszeń lekarzy rozliczających się z kasami chorych, w sezonie 2024/25 przeciw grypie zaszczepionych było 35% osób od 60 lat i 12% dorosłych od 18 do 59 lat z chorobą przewlekłą. Obie liczby i ten cel podaje Robert Koch-Institut, federalny instytut zdrowia publicznego, w biuletynie Epidemiologisches Bulletin 38/2026.

Skąd pochodzą dane

Analiza objęła projekty pilotażowe w Badenii-Wirtembergii, Bawarii, Dolnej Saksonii, Nadrenii-Palatynacie, Saarze, Saksonii, Szlezwiku-Holsztynie i Nadrenii Północnej-Westfalii, gdzie osobne projekty miały regiony Westfalen-Lippe i Nordrhein. Berlin też prowadził projekt pilotażowy, ale nie przekazał swoich danych.

Ankietę opracowała ABDA, federalne zrzeszenie aptekarzy, razem z Paul-Ehrlich-Institut, niemieckim instytutem federalnym do spraw szczepionek, i z Robert Koch-Institut. Jedną część anonimowej ankiety wypełniał farmaceuta, który wykonywał szczepienie, a drugą po szczepieniu osoba zaszczepiona. Liczba ankietowanych wzrosła z 1228 w pierwszym sezonie do 4810 w drugim i 5374 w trzecim. Dla siedmiu z dziewięciu regionów znana jest też liczba uczestniczących aptek, która rosła ze 104 przez 293 do 477.

Kto zaszczepił się w aptece

Wśród ankietowanych było 57,5% kobiet, a najliczniejszą grupę wiekową tworzyły osoby od 60 do 69 lat, 23,1% wszystkich ankietowanych. Tuż za nimi znalazły się osoby od 50 do 59 lat z udziałem 22,7%.

Farmaceuci zapisywali, czy według zalecenia Stałej Komisji Szczepień (Ständige Impfkommission, STIKO) zachodzi wskazanie do szczepienia, czyli czy dana osoba należy do grupy, której komisja zaleca szczepienie przeciw grypie. W ankietach odnotowali

• u 26,9% ryzyko zdrowotne z powodu choroby przewlekłej,
• u 20,3% zwiększone ryzyko zakażenia w pracy,
• u 18,7% wiek od 60 lat bez innego wskazania,
• u 25,1% brak wskazania według zalecenia STIKO.

Ryzyko zakażenia w pracy było najczęstszym powodem u osób poniżej 40 lat (41,1%) i u osób od 40 do 59 lat (38,3%). W grupie od 60 lat jego udział wynosił 12,8%.

Ilu ankietowanych szczepiło się przeciw grypie po raz pierwszy

Dla 13,6% ankietowanych było to pierwsze w życiu szczepienie przeciw grypie. Odsetek takich osób spadł z 25,7% w sezonie 2020/21 do 7,1% w sezonie 2022/23. Wśród osób poniżej 40 lat po raz pierwszy zaszczepiło się przeciw grypie 22,0%, wśród osób od 60 lat 8,7%.

Wcześniej szczepiło się przeciw grypie 86,4% ankietowanych, a 66,9% wszystkich ankietowanych jako miejsce tego szczepienia wskazało gabinet lekarza rodzinnego. Apteki nie było wśród możliwych odpowiedzi o miejscu wcześniejszego szczepienia. Inne miejsce wskazało 1,8% ankietowanych w sezonie 2020/21 i 21,1% w sezonie 2022/23.

Czy ankietowani zaszczepiliby się bez apteki

Gdyby szczepienia w aptece nie było, 17,0% ankietowanych według własnej deklaracji nie zaszczepiłoby się. Pewności nie miało 11,5%, a 56,9% poszłoby do gabinetu lekarskiego albo do innej placówki.

Wśród osób, które szczepiły się przeciw grypie po raz pierwszy, bez apteki nie zaszczepiłoby się 27,6%, a 34,5% nie było pewnych. Także gdzie indziej zaszczepiłoby się 35,0% z nich.

Skąd ankietowani wiedzieli o szczepieniu w aptece

Najczęstszym źródłem informacji był personel apteki, który wskazało 35,0% ankietowanych, a po nim drukowane materiały w aptece, wskazane przez 26,4%. Można było wskazać więcej niż jedno źródło. Osobnej kampanii publicznej o szczepieniu przeciw grypie w aptekach nie było, a ABDA udostępniła aptekom ulotki i plakaty.

Od pierwszego do trzeciego sezonu odsetek osób, które dowiedziały się o szczepieniu od personelu apteki, wzrósł z 28,9% do 42,1%, a z drukowanych materiałów w aptece z 15,2% do 27,6%. Udział informacji od kas chorych spadł w tym czasie z 8,9% do 2,1%.

Dlaczego ankietowani wybrali aptekę

Najczęstszym powodem był łatwy dostęp, który wskazało 66,7% ankietowanych. Także przy tym pytaniu można było zaznaczyć więcej niż jedną odpowiedź, a na kolejnych miejscach ankietowani wymieniali

• brak czasu oczekiwania (52,5%),
• zaufanie do kompetencji farmaceutów (42,6%),
• dogodne godziny otwarcia (35,7%),
• bycie stałym klientem apteki (26,1%).

Obawę przed zakażeniem w gabinecie lekarskim podało 13,1% ankietowanych w sezonie 2020/21 i 5,0% w sezonie 2022/23. W tym samym okresie odsetek osób, według których gabinet lekarski nie oferował szczepienia, spadł z 10,4% do 3,3%. Osoby starsze częściej podawały jako powód bycie stałym klientem apteki. Poniżej 40 lat zrobiło tak 16,6% ankietowanych, powyżej 60 lat 31,5%.

Ile trwało szczepienie

Mediana łącznego czasu rozmowy informacyjnej i szczepienia wyniosła 12 minut, a środkowa połowa szczepień trwała od 10 do 16 minut. W pierwszym sezonie mediana wynosiła 15 minut, w trzecim 11. Najwięcej szczepień przypadło na październik (28%) i listopad (46,6%).

Jak zadowoleni byli ankietowani

Ze szczepienia w aptece bardzo zadowolonych było 93,8% ankietowanych, a 88,5% oceniło informacje przekazane przed szczepieniem jako bardzo dobre. Ponownie zaszczepiłoby się przeciw grypie w aptece 93,9%. Przeciw innym chorobom zaszczepiłoby się w aptece 79,7%, a kolejne 16,3% prawdopodobnie. Tę pierwszą odpowiedź dało 69,5% ankietowanych w sezonie 2020/21 i 81,1% w sezonie 2022/23.

Ankietowani wypełniali swoją część w aptece, w obecności farmaceuty, który ich zaszczepił. Autorzy badania nie wykluczają więc, że odpowiedzi wypadły korzystniej. Przy tych czterech pytaniach brakuje od 14,2 do 14,4% odpowiedzi.

Podobne wartości uzyskali Rose i współautorzy, którzy od lutego do kwietnia 2022 roku ankietowali osoby szczepione przeciw COVID-19 w jedenastu niemieckich aptekach. Najwyższą ocenę wystawiło 91,5% z 427 ankietowanych, a kolejne 7,8% było dość zadowolonych. Także tam ankietowani wypełniali ankietę zaraz po szczepieniu.

Jakie zdarzenia niepożądane odnotowano

Reakcję po szczepieniu odnotowano w 9 z 11 571 ankiet:

• trzy razy reakcja anafilaktyczna,
• trzy razy nagły przypadek ze strony dróg oddechowych,
• raz nagły przypadek sercowo-naczyniowy,
• raz nagły przypadek związany z krwawieniem,
• raz problemy z krążeniem z zawrotami głowy.

Żaden z dziewięciu przypadków nie wymagał działań ratunkowych w aptece ani interwencji pogotowia ratunkowego. Ponieważ nie ma też o nich dalszych informacji, autorzy przypuszczają, że krzyżyk postawiono w złym miejscu albo reakcja nie była ciężka. Żadna ankieta nie dokumentuje uszkodzenia barku spowodowanego wstrzyknięciem.

Projekty pilotażowe kierowały do gabinetu lekarskiego między innymi kobiety w ciąży, osoby leczone przeciwzakrzepowo i osoby, które już kiedyś ciężko zareagowały na szczepienie. Według autorów badanie było za małe, by określić częstość rzadkich ciężkich reakcji.

Co wiadomo o uszkodzeniach barku po szczepieniu

Według Paul-Ehrlich-Institut dłużej utrzymujące się, bolesne ograniczenie ruchomości barku po szczepieniu jest bardzo rzadkim powikłaniem poszczepiennym. Instytut przeanalizował je w swoim biuletynie o bezpieczeństwie leków, Bulletin zur Arzneimittelsicherheit 3/2016. W literaturze fachowej nazywa się je SIRVA, od angielskiego „shoulder injury related to vaccine administration”. Od 2001 roku do czerwca 2016 roku instytut potwierdził 59 takich przypadków, przy około 35 000 zgłoszeniach podejrzenia powikłań poszczepiennych z Niemiec w tym samym okresie.

Większość zgłoszeń podejrzenia SIRVA dotyczyła szczepienia przeciw grypie, a za najbardziej prawdopodobne wyjaśnienie instytut uważa liczbę tych szczepień. Jako przyczynę podaje przypadkowe uszkodzenie struktur barku przy wstrzyknięciu do mięśnia naramiennego. Opisuje też technikę według Crossa i współautorów, która ma zmniejszać to ryzyko. Wstrzyknięcie wykonuje się w niej przy ramieniu odwiedzionym o 60 stopni, w połowie odległości między wyrostkiem barkowym (acromion) a guzowatością naramienną (tuberositas deltoidea).

Jakie ograniczenia ma analiza

Apteki i ankietowani brali udział dobrowolnie, dlatego według oceny autorów próba może obejmować przede wszystkim osoby, które już wcześniej były przychylne szczepieniu w aptece. Ankiety różniły się w poszczególnych regionach, a część krajów związkowych nie uczestniczyła we wszystkich trzech sezonach.

Czterech z dwunastu autorów otrzymało na projekt środki od kas chorych i związków aptekarskich, a dwóch z nich także od hurtowni farmaceutycznej. Autorzy oświadczają, że nie mają konfliktu interesów finansowych.

Co badania z innych krajów mówią o wyszczepialności

Praca przeglądowa Isenor i współautorów z 2016 roku stwierdziła we wszystkich 36 uwzględnionych badaniach wyższą wyszczepialność, gdy w szczepienia zaangażowani byli farmaceuci. Dotyczyło to każdej ich roli, niezależnie od tego, czy informowali o szczepieniu, organizowali szczepienia, czy sami szczepili. Punktem odniesienia były zawsze szczepienia bez udziału farmaceutów. Jako słabość autorzy podają, że wiele badań nie było randomizowanych i że ich schematy znacznie się różniły.

Zaktualizowana metaanaliza Le i współautorów z 2022 roku, która objęła 14 badań randomizowanych i 79 obserwacyjnych, doszła do tego samego wyniku. Dotyczy on przede wszystkim szczepień przeciw grypie w USA i w kilku krajach o wysokich dochodach. Jakość dowodów autorzy oceniają jako umiarkowaną lub niską.

Według raportu Międzynarodowej Federacji Farmaceutycznej (FIP) z 2024 roku szczepienia w aptekach są dozwolone w 56 krajach i terytoriach, czyli w 47,9% ujętych w raporcie. W 13 z nich w aptekach szczepią przedstawiciele innych zawodów medycznych. Farmaceuci szczepią przeciw grypie w 31 krajach.

Co analizy z Australii Zachodniej pokazują w kwestii bezpieczeństwa

Przy 15 621 szczepieniach przeciw grypie w 76 aptekach Australii Zachodniej od marca do października 2015 roku nie wystąpiły ciężkie zdarzenia niepożądane, a lekkie dotyczyły mniej niż 1% zaszczepionych. Tak wynika z analizy Hattingh i współautorów, która opiera się na danych przekazanych przez apteki.

Salter i współautorzy porównali tam w sezonie 2020 szczepienia przeciw grypie w 22 aptekach ze szczepieniami przeciw grypie w 90 gabinetach lekarskich i klinikach. Zaszczepionych w wieku powyżej 10 lat pytano SMS-em o reakcje. Po szczepieniu w aptece reakcję zgłosiło 4,8% osób, które odpowiedziały, a po szczepieniu gdzie indziej 6%. Wśród osób powyżej 65 lat odsetki były podobne i wynosiły 5,8% oraz 6%. Autorzy nie wykluczają, że w aptekach szczepione są inne osoby niż w gabinetach lekarskich.

Co obowiązuje po projektach pilotażowych

Od 30 czerwca 2022 roku apteki mogą szczepić przeciw grypie także poza projektami pilotażowymi. Ustawa o premii dla personelu pielęgniarskiego (Pflegebonusgesetz) dodała w tym celu do ustawy o ochronie przed zakażeniami (Infektionsschutzgesetz, IfSG) § 20c, który dotyczył szczepienia dorosłych przeciw grypie. Wynagrodzenie i rozliczenia reguluje umowa zawarta na podstawie § 132e ust. 1a SGB V. Jej stronami są GKV-Spitzenverband, federalne zrzeszenie ustawowych kas chorych, i Deutscher Apothekerverband, związek właścicieli aptek. Zgodnie z § 132j ust. 8 SGB V projekty pilotażowe musiały się zakończyć w ciągu dziewięciu miesięcy od zawarcia tej umowy.

Od 2 lipca 2026 roku § 20c IfSG pozwala przeszkolonym farmaceutom szczepić dorosłych wszystkimi szczepionkami, które nie są szczepionkami żywymi. Farmaceuci ze szkoleniem obowiązującym do 1 lipca 2026 roku mogą nadal szczepić przeciw grypie i COVID-19 bez nowego szkolenia. Co się przez to zmieniło, opisuje strona Szczepienia jako usługa apteki.

Ile aptek szczepi dziś przeciw grypie

Według karty informacyjnej ABDA z sierpnia 2026 roku szczepienia oferuje około 1700 aptek, czyli co dziesiąta apteka w Niemczech. W sezonie 2025/26 zaszczepiły one przeciw grypie 218 000 osób ubezpieczonych w ustawowych kasach chorych. Dla wcześniejszych sezonów rocznik statystyczny ABDA 2026 podaje

• 400 aptek i 5600 szczepień w sezonie 2021/22, jeszcze w projektach pilotażowych,
• 1200 aptek i 67 300 szczepień w sezonie 2022/23,
• 1500 aptek i 101 300 szczepień w sezonie 2023/24,
• 1400 aptek i 121 900 szczepień w sezonie 2024/25.

Według ABDA do szczepień przeszkolonych jest prawie 15 000 farmaceutów. W roku kalendarzowym 2025 apteki dostarczyły gabinetom lekarskim 14,2 miliona dawek szczepionki przeciw grypie dla osób ubezpieczonych w ustawowych kasach chorych.

Jak apteka trafia na listę w serwisie i przyjmuje rezerwacje online, opisuje strona Zgłoś aptekę.